Początki miejscowego kultu maryjnego sięgają średniowiecza, od XVII wieku sanktuarium związane jest z dominikanami, a do naszych czasów zachował się tu mający kilkusetletnią tradycję obrzęd Zaśnięcia i Pogrzebu Matki Bożej. Wizerunek Matki Bożej Boreckiej z Borku Starego znajduje się na sztandarze Rady Powiatu Rzeszowskiego, przyjętym w 2000 roku. To świadectwo znaczenia, jakie świątynia od wieków ma dla mieszkańców ziemi rzeszowskiej.
Początki kultu maryjnego w Borku Starym nie są w pełni wyjaśnione. Z miejscową tradycją związany jest rok 1336. Według jednego z najstarszych przekazów otaczany później czcią wizerunek Matki Bożej miał wówczas w niezwykły sposób pojawić się na drzewie wśród puszczy. W późniejszej tradycji pojawia się również opowieść o objawieniu Maryi, która miała polecić wykonanie swojego wizerunku. Nie są to jednak wydarzenia potwierdzone współczesnymi im źródłami.
W XVII wieku Piotr Hiacynt Pruszcz w swoim dziele „Morze łaski Bożej” wiązał początki sławy boreckiego obrazu właśnie z rokiem 1336. Badacze zajmujący się sanktuariami Pogórza Dynowskiego podkreślają jednak, że pewniejsze informacje o kulcie pochodzą z początku XV stulecia. Według notatki sporządzonej przez kronikarza w 1598 roku już od początku XV wieku w Borku istniała kaplica Matki Bożej odwiedzana przez pielgrzymów. Borek Stary i Tuligłowy zaliczane są przez badaczy do najstarszych sanktuariów wśród ośrodków pielgrzymkowych Pogórza Dynowskiego.
W 1420 roku arcybiskup lwowski Jan Rzeszowski poświęcił w Borku Starym kaplicę Najświętszej Maryi Panny, występującą w źródłach również pod wezwaniem Świętego Krzyża. Znajdował się w niej otaczany kultem obraz Matki Bożej. Sanktuarium rozwijało się przez kolejne stulecia, przyciągając wiernych także spoza najbliższej okolicy.
Dominikanie w Borku Starym
Nowy etap w historii tego miejsca rozpoczął się w drugiej połowie XVII wieku. W 1667 roku ks. Maciej z Ramnicy Niwicki, prepozyt tyczyński i kanonik kolegiaty jarosławskiej, dokonał zapisu fundacyjnego na rzecz dominikanów. Zadaniem zakonników miała być opieka nad miejscem kultu i słynącym łaskami obrazem. Oficjalne wykazy Polskiej Prowincji Dominikanów datują obecność konwentu w Borku Starym od 1667 roku. Uroczyste wprowadzenie zakonników nastąpiło natomiast w lutym 1670 roku.
W 1684 roku wmurowano kamień węgielny pod obecny murowany kościół. Budowa, przerywana m.in. z powodu braku pieniędzy, trwała do około 1726 roku. Przy pracach wymieniani są architekci Antoni Bellotyn i Maciej Paitner. Powstała barokowa, trójnawowa świątynia pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. Kościół został konsekrowany w 1736 roku przez sufragana przemyskiego bp. Andrzeja Pruskiego.
Centralne miejsce w świątyni zajmuje obraz Matki Bożej Boreckiej. 15 sierpnia 1919 roku na wizerunki Maryi i Dzieciątka nałożono złote korony papieskie. Koronacji dokonał ówczesny biskup przemyski Józef Sebastian Pelczar. Dominikanie podkreślają, że była to pierwsza koronacja cudownego obrazu Matki Bożej dokonana w odrodzonej Polsce.
Pogrzeb Matki Bożej
Jedną z najbardziej charakterystycznych tradycji Borku Starego jest obrzęd Zaśnięcia i Pogrzebu Matki Bożej, związany z sierpniowymi uroczystościami Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. Nie jest to zwyczaj o współczesnym rodowodzie. Informacje o dawnych obchodach zachowały się m.in. w przechowywanej w Archiwum Polskiej Prowincji Dominikanów księdze wydatków konwentu „Expensa Conventus Borecensis 1679–1729”. Do tego źródła odwołuje się historyk dominikański o. Marek Miławicki, opisując dawne formy pobożności w Borku Starym.
Z opracowania wynika, że już przed wiekami szczególne znaczenie miała wigilia Wniebowzięcia. Początkowo w obrzędzie wykorzystywano tzw. „trumienkę” Matki Bożej, którą z czasem zastąpiła figura przedstawiająca Zaśniętą Maryję. Przed uroczystością figurę przenoszono do kaplicy św. Anny, gdzie przygotowywano ją do odpustu, m.in. ubierając w białe szaty i welon. Ważnym elementem obchodów była następnie procesja, podczas której figurę niosły dziewczęta ubrane na biało. Obecna murowana kaplica św. Anny pochodzi z 1779 roku. Znajduje się na wzgórzu powyżej kościoła i klasztoru, obok cmentarza zakonnego dominikanów. Kaplica do dzisiaj odgrywa ważną rolę podczas sierpniowych uroczystości.
W różnych opracowaniach pojawia się przekaz, według którego dominikanie mieli przejąć obrzęd od franciszkanów, a ci z kolei przywieźć go z Ziemi Świętej. Trudno jednak znaleźć dla tej informacji równie mocne potwierdzenie źródłowe jak dla samego istnienia boreckiego obrzędu. Dlatego pewne jest przede wszystkim to, że tradycja Pogrzebu Matki Bożej była obecna w Borku Starym już w czasach staropolskich i jest poświadczona materiałami z przełomu XVII i XVIII wieku.
Tradycja nadal żywa
Obrzęd zachował się do współczesności. Obecnie przygotowanie do sierpniowego odpustu rozpoczyna dziewięciodniowa nowenna. 13 sierpnia figura Matki Bożej Zaśniętej przenoszona jest z kościoła do kaplicy św. Anny. Następnego dnia stamtąd wyrusza procesja. Figurę na ramionach niosą dziewczęta ubrane w białe suknie. Procesja kieruje się do ołtarza polowego, gdzie sprawowana jest odpustowa msza święta.
Obrzęd Zaśnięcia i Pogrzebu Matki Bożej jest więc tradycją, której udokumentowana historia liczy co najmniej kilka stuleci. Wraz ze średniowiecznymi początkami miejscowego kultu, barokowym zespołem kościelno-klasztornym i obrazem Matki Bożej Boreckiej stanowi jeden z najważniejszych elementów historii sanktuarium w Borku Starym.
Jego związek z powiatem rzeszowskim ma również wymiar symboliczny. Uchwałą Rady Powiatu w Rzeszowie z 18 listopada 2000 roku przyjęto sztandar, na którego złotym płacie znajduje się wizerunek Matki Bożej Boreckiej z Borku Starego oraz słowa „Pod Twoją obronę uciekamy się”.
(s)