Monumentalny, neogotycki kościół św. Jana Chrzciciela od ponad stu lat jest jednym z najbardziej charakterystycznych elementów panoramy Sokołowa Małopolskiego. Zaprojektował go Jan Sas-Zubrzycki, jeden z najwybitniejszych polskich architektów i teoretyków architektury przełomu XIX i XX wieku. Dziś sokołowska fara jest również Sanktuarium Matki Bożej Królowej Świata – Opiekunki Ludzkich Dróg.
Pierwszy kościół parafialny w miejscu obecnej świątyni wzniesiono jeszcze przed 1579 rokiem. Początkowo nosił wezwanie Zwiastowania Najświętszej Maryi Panny, które następnie zmieniono na wezwanie św. Jana Chrzciciela. Sama parafia została ufundowana w 1588 roku przez właścicieli dóbr sokołowskich Annę Pilecką i jej męża Krzysztofa Kostkę. Pierwsza świątynia była drewnianą, bezwieżową budowlą wzniesioną na planie krzyża, z dwiema kaplicami i sześcioma ołtarzami. W 1595 roku konsekrował ją arcybiskup lwowski Jan Dymitr Solikowski. W 1608 roku kościół został uszkodzony podczas najazdu Stanisława Stadnickiego na Sokołów. W 1657 roku został doszczętnie spalony podczas najazdu wojsk księcia siedmiogrodzkiego Jerzego II Rakoczego.
Budowę drugiego kościoła rozpoczęto w 1670 roku dzięki staraniom proboszcza ks. Wojciecha Gaździckiego. Powstała obszerna modrzewiowa świątynia, otoczona charakterystycznymi „sobotami”. Miała około 23 metrów szerokości i 37,5 metra długości. Konsekrowano ją 27 września 1699 roku. Otrzymała wezwanie Świętych Apostołów Piotra i Pawła, św. Jana Chrzciciela oraz św. Michała Archanioła. Przez ponad dwa stulecia drewniana fara była jednym z najważniejszych budynków Sokołowa. Jej kres przyniósł wielki pożar miasta 25 lipca 1904 roku. Ogień strawił znaczną część zabudowy Sokołowa, a wraz z nią kościół parafialny.
Katastrofa wymusiła budowę nowej świątyni. Zadania tego podjął się ówczesny proboszcz ks. Franciszek Stankiewicz, który stanął na czele Komitetu Budowy Kościoła. W 1905 roku przeprowadzono tzw. „rozprawę konkurencyjną”, czyli konkurs na projekt nowej fary. Wybrano koncepcję Jana Sasa-Zubrzyckiego. Zaprojektował on monumentalną, trzynawową świątynię neogotycką na planie krzyża łacińskiego.
Jan Sas-Zubrzycki urodził się 25 czerwca 1860 roku w Tłustem na Podolu. Był architektem, historykiem i teoretykiem architektury, a także badaczem i popularyzatorem tradycyjnego polskiego budownictwa. Szczególne miejsce w jego twórczości zajmowały poszukiwania polskiego stylu narodowego. Zmarł w 1935 roku we Lwowie. W 1919 roku został mianowany profesorem zwyczajnym Politechniki Lwowskiej. Z jego twórczością wiąże się pojęcie stylu nadwiślańskiego, wykorzystującego przede wszystkim formy zaczerpnięte z polskiej tradycji średniowiecznej i gotyku ceglanego. Badacze wskazują sokołowski kościół jako jedną z realizacji, w których monumentalna architektura Sasa-Zubrzyckiego znacząco zmieniła panoramę niewielkiego miasta. Co ciekawe, na terenie dzisiejszego powiatu rzeszowskiego znajdują się również inne ważne realizacje tego architekta. Według jego projektu w latach 1896–1900 wzniesiono kościół św. Marcina w Błażowej, natomiast w latach 1911–1913 powstał kościół parafialny w Górnie.
Prace przy fundamentach sokołowskiej świątyni rozpoczęto w lipcu 1908 roku. Budowę prowadził najprawdopodobniej Jan Nikodemowicz z Przemyśla, a nad przedsięwzięciem czuwał ks. Franciszek Stankiewicz. Najważniejszym wydarzeniem pierwszego etapu prac był 20 września 1908 roku. Tego dnia wmurowano kamień węgielny pod nowy kościół. Poświęcił go dziekan przemyskiej kapituły katedralnej ks. infułat Jakub Federkiewicz. Źródła wspominają o licznym udziale mieszkańców w uroczystości.
W następnym roku mury doprowadzono pod dach i przykryto dachówką. Drewno przeznaczone na konstrukcję dachu kościoła i wieży pochodziło z należącego do parafii lasu. W 1910 roku w transepcie zamontowano dwa witraże autorstwa Stefana Matejki, malarza i projektanta witraży, bratanka Jana Matejki. Przedstawiały one Serce Pana Jezusa oraz Matkę Bożą Różańcową.
Kościół wzniesiono z czerwonej palonej cegły na kamiennym fundamencie. Miał 55,85 metra długości i 32,90 metra szerokości, a wysokość wieży od podstawy do szczytu krzyża wynosiła 62 metry. Koszt budowy określano wówczas na około 204 tysiące koron austro-węgierskich. Kościół jest budowlą trójnawową z transeptem. Dwanaście filarów oddziela nawy boczne od głównej. Charakterystycznymi elementami zewnętrznej architektury są ostrołukowe otwory, wieloskokowe przypory, maswerki, ceglane dekoracje i kamienne detale. W nawie głównej zastosowano sklepienie gwiaździste, a w nawach bocznych, zakrystii i kaplicy sklepienia krzyżowo-żebrowe. Szczególne znaczenie w kompozycji całej budowli miała wysoka wieża. Dzięki swojej skali kościół zdecydowanie wyróżniał się na tle niskiej zabudowy Sokołowa, tworząc nową dominantę miasta.
Budowy nie udało się ukończyć przed wybuchem I wojny światowej. Gdy rozpoczęły się działania wojenne, świątynia stała w stanie surowym. Dalsze prace przerwano, a niedokończony kościół został czasowo wykorzystany jako szpital dla rannych żołnierzy, posiadający 50 łóżek. Wojskowe wykorzystanie budowli spowodowało znaczne zniszczenia. Potłuczono tysiące kamionkowych płytek przygotowanych na posadzkę, rozbierano drewniane rusztowania, cegłę rekwirowano na potrzeby utwardzania dróg, uszkodzone zostały okna i żaluzje na wieży. W listopadzie 1915 roku straty szacowano na kilka tysięcy koron.
W 1916 roku, gdy front znacznie oddalił się od miasta, dalsze starania o ukończenie świątyni podjął nowy proboszcz ks. Leon Szado. Przy pomocy mieszkańców uporządkowano teren wokół budynku, usunięto gruz, wyrównano plac i zabezpieczono kościół. Z zachowanej korespondencji wynika, że 21 sierpnia 1916 roku ks. Szado zwrócił się do władz diecezjalnych z prośbą o zgodę na rozpoczęcie nabożeństw w nowym kościele. Argumentował, że dotychczas używana świątynia była tak mała, iż nie mieściła nawet czwartej części wiernych. Ordynariat wyraził zgodę 6 września, pod warunkiem odpowiedniego zabezpieczenia budynku. 1 października 1916 roku kościół został poświęcony. Obrzędu dokonał dziekan leżajski i proboszcz żołyński ks. Tomasz Frankiewicz. Od tego czasu w nowej farze zaczęto regularnie odprawiać nabożeństwa, choć początkowo odbywały się one przy tymczasowym ołtarzu.
Na przełomie 1916 i 1917 roku zainstalowano ambonę, a 16 marca 1917 roku wprowadzono stacje Drogi Krzyżowej. W 1918 roku kapłani pochodzący z sokołowskiej parafii ufundowali jeden ze stałych ołtarzy. W 1919 roku staraniem ks. Leona Szado powstał dębowy ołtarz główny. Według inwentarza kosztował 38 tysięcy koron, a środki pochodziły m.in. ze składek wiernych i sprzedaży gruntu. Przy jego wykończeniu pracował przemyski architekt Ferdynand Majerski.
23 czerwca 1919 roku kościół uroczyście konsekrował sufragan przemyski bp Karol Józef Fischer. Jednocześnie konsekrowany został ołtarz główny, w którym umieszczono relikwie świętych Aurelii i Placydiusza. Wyposażanie świątyni trwało również w okresie międzywojennym. Szczególnie interesująca jest historia organów. Inwentarz kościelny przytoczony w najnowszych badaniach Bartosza Walickiego wskazuje, że w 1926 roku parafia kupiła w firmie Bracia Rieger w Karniowie nowy, 18-głosowy instrument z kombinacjami. Zapłacono za niego 2 tysiące dolarów. Środki gromadzono dzięki składkom w kościele oraz zbiórkom prowadzonym wśród parafian. Osobnej pomocy udzielili emigranci mieszkający w Ameryce. Do rozliczenia kosztów związanych z instrumentem wykorzystano również pieniądze uzyskane ze sprzedaży wcześniejszych dziewięciogłosowych organów do kościoła w Woli Raniżowskiej. W 1927 roku zakupiono neogotycką chrzcielnicę z masy mozaikowej, a w 1930 roku na placu kościelnym stanęła murowana dzwonnica.
Kolejny dramatyczny rozdział historii sokołowskiej fary przypadł na końcowy okres II wojny światowej. 25 lipca 1944 roku, po ostrzelaniu wieży przez wojska sowieckie, spłonął jej hełm. Zniszczenia były na tyle duże, że wieżę trzeba było obniżyć o około 10 metrów i zabezpieczyć prowizorycznym dachem. Przez kilkanaście lat sylweta kościoła była więc inna niż przed wojną. Dopiero w 1958 roku wzniesiono nowe zwieńczenie wieży według projektu Wiktora Zina, architekta i konserwatora zabytków, późniejszego profesora Politechniki Krakowskiej i znanego popularyzatora historii architektury.
W latach 1958 oraz 1961–1962 wnętrze świątyni ozdobiono polichromią figuralno-ornamentalną wykonaną pod kierunkiem prof. Adama Marczyńskiego z Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie. W latach 1959–1962 powstał również kamienny ołtarz św. Józefa. W 1977 roku dachówkę zastąpiono blachą miedzianą. Na początku lat 90. XX wieku w oknach kościoła umieszczono kolejne witraże. Zaprojektował je Józef Furdyna, a wykonała krakowska pracownia Anny i Ireneusza Zarzyckich.
Szczególne miejsce w historii kościoła zajmuje otaczany kultem obraz Matki Bożej Królowej Świata – Opiekunki Ludzkich Dróg. Obraz powstał prawdopodobnie pod koniec XVII wieku. Jego autor pozostaje nieznany. Pierwsze świadectwa kultu wizerunku pochodzą już z początku XVIII stulecia. W połowie XVIII wieku rozwinięty kult obrazu odnotował wizytujący parafię bp Wacław Hieronim Sierakowski. W następnych stuleciach kult Pani Sokołowskiej przechodził różne okresy, a jego odrodzenie nastąpiło w końcu XIX wieku. Z czasem szczególnego znaczenia nabrał tytuł Opiekunki Ludzkich Dróg, mający silny związek także z doświadczeniami licznych mieszkańców ziemi sokołowskiej opuszczających rodzinne strony.
10 kwietnia 2013 roku bp Kazimierz Górny kanonicznie erygował w Sokołowie sanktuarium Matki Bożej. 8 czerwca 2013 roku odbyły się uroczystości koronacyjne obrazu Matki Bożej Królowej Świata – Opiekunki Ludzkich Dróg. Według relacji uczestniczyło w nich około siedmiu tysięcy wiernych, siedmiu biskupów i blisko trzystu kapłanów.
(s)