Na starym cmentarzu w Przewrotnem znajduje się pochodząca z XVII wieku kapliczka określana jako „Latarnia Zmarłych”. Należy do starszych zachowanych zabytków tej części powiatu rzeszowskiego. Wiążą się z nią miejscowe podania o chłopach poległych podczas walk ze Szwedami lub wojskami Jerzego II Rakoczego. Na cmentarzu zachowały się również mogiły zamordowanych w czasie niemieckiej okupacji.
Stary cmentarz w Przewrotnem jest jednym z ciekawszych miejsc historycznych na terenie gminy Głogów Małopolski i powiatu rzeszowskiego. Najbardziej charakterystycznym jego obiektem jest niewielka ceglana kapliczka nazywana „Latarnią Zmarłych”, datowana na połowę XVII wieku. Narodowy Instytut Dziedzictwa określa czas jej powstania na lata 1625–1675. Wpisano ją do rejestru zabytków 6 lutego 1980 roku.
„Latarnie umarłych” znane były w Europie już od średniowiecza. Wznoszono je przede wszystkim w pobliżu cmentarzy, szpitali, przytułków i leprozoriów. W górnej części takich budowli znajdowało się miejsce na światło, które było widoczne z zewnątrz. Jednym z najlepiej znanych przykładów w Polsce jest gotycka latarnia znajdująca się obecnie przy kościele św. Mikołaja w Krakowie. Pierwotnie stała przy średniowiecznym szpitalu dla trędowatych. W przypadku Przewrotnego nie mamy informacji, jakie było praktyczne przeznaczenie kapliczki, czy rzeczywiście palono w niej światło i czy pełniła dokładnie taką funkcję jak klasyczne latarnie umarłych.
Z „Latarnią Zmarłych” w Przewrotnem wiąże się miejscowe podanie sięgające czasów wojen XVII wieku. Kapliczka miała zostać wzniesiona nad mogiłą chłopów, którzy zginęli w walkach z najeźdźcami w czasie potopu. Według jednej wersji miejscowi mieli walczyć ze Szwedami, według innej z wojskami siedmiogrodzkiego księcia Jerzego II Rakoczego. W regionalnych przekazach pojawia się także motyw organisty z Przewrotnego, który miał stanąć na czele chłopskiego oddziału. Datowanie kapliczki odpowiada okresowi tych wydarzeń, nie przeprowadzono jednak badań archeologicznych potwierdzających, że pod budowlą rzeczywiście znajduje się zbiorowa mogiła poległych.
Z podobną historią wiążą się tzw. Stołowe Góry położone pomiędzy Raniżowem a Wolą Raniżowską. Według regionalnych przekazów po II wojnie światowej, kiedy mieszkańcy zniszczonej Woli Raniżowskiej wycinali drzewa potrzebne do odbudowy gospodarstw, na odsłoniętych wydmach zauważono ludzkie szczątki. Miały tworzyć regularny układ przypominający czworobok. Kości miały zostać zebrane i pochowane później na cmentarzu w Raniżowie, a w pobliżu miał zostać znaleziony także szwedzki talar. Znaleziska zaczęto później łączyć z przekazywaną w okolicy opowieścią o starciu chłopskiego oddziału ze Szwedami.
Fot.: Klaudia Krupa, Łukasz Woźniak / Powiat Rzeszowski
Znacznie świeższe i dobrze udokumentowane są natomiast tragiczne wydarzenia, jakie rozegrały się w Przewrotnem podczas II wojny światowej. 1 grudnia 1942 roku Niemcy zamordowali sześciu mieszkańców miejscowości: Franciszka Dziubka, Franciszka Drąga, Jana Pomykałę, Józefa Drąga, Jana Żaka i Wojciecha Żaka. Ich zbiorowa mogiła znajduje się na starym cmentarzu. Do kolejnej wielkiej akcji represyjnej doszło 14 marca 1943 roku. Według danych Instytutu Pamięci Narodowej zamordowano wówczas 33 Polaków, w tym cztery kobiety i dwoje dzieci. W lokalnej relacji dotyczącej pochówku pojawia się natomiast liczba 34 ciał, które miały zostać złożone we wspólnej mogile na miejscowym cmentarzu.
Do kolejnej zbrodni doszło 9 maja 1943 roku. Niemcy zamordowali wówczas 18 mieszkańców Przewrotnego. Ofiar tych nie pochowano na cmentarzu. Egzekucję przeprowadzono nad niewielką sadzawką, a ciała po rozstrzelaniu zostały obrzucone granatami. Zmarłych pochowano w miejscu zbrodni. Po wojnie wzniesiono tam kaplicę pamiątkową.
Na starym cmentarzu w Przewrotnem znajduje się także zbiorowa mogiła 24 mieszkańców Huciska zamordowanych podczas niemieckiej pacyfikacji w 1943 roku. Mogiła była w późniejszych latach odnawiana, a w 2006 roku wykonano nowy granitowy nagrobek z tablicami zawierającymi nazwiska i wiek pochowanych. Inna zbiorowa mogiła znajduje się na Cmentarzu Górnym i upamiętnia 11 partyzantów i mieszkańców Przewrotnego, Huciska i Stobiernej zamordowanych w 1943 roku. Część pochowanych została wcześniej ekshumowana z mogił znajdujących się w lesie.
(s)