Modlitwa, spotkanie młodzieży i centralna suma odpustowa w Ogrodach Bernardyńskich – tak przebiegały tegoroczne uroczystości ku czci Matki Bożej Rzeszowskiej, Patronki Miasta. Kulminacją obchodów była Eucharystia pod przewodnictwem bp. Krzysztofa Chudzio, koadiutora diecezji rzeszowskiej. Powiat Rzeszowski reprezentował starosta rzeszowski dr Krzysztof Jarosz.
Centralne uroczystości odbyły się w sobotę, 12 września, w Ogrodach Bernardyńskich. We Mszy św. uczestniczyli również bp Jan Wątroba, bp Kazimierz Górny oraz kapłani diecezjalni i zakonni. Homilię wygłosił bp Krzysztof Chudzio, który mówił m.in. o znaczeniu wiary, rodziny i odpowiedzialności za jej przekazywanie kolejnym pokoleniom. Biskup nawiązał także bezpośrednio do Rzeszowa. Zwrócił uwagę na dynamiczny rozwój gospodarczy miasta i stawiał pytanie, czy towarzyszy mu również rozwój duchowy. Na zakończenie Eucharystii bp Jan Wątroba odczytał Akt zawierzenia miasta Rzeszowa i diecezji rzeszowskiej Matce Bożej Pani Rzeszowa.
Tegoroczny odpust odbywał się pod hasłem „Maryja – nadzieja nasza”. Uroczystości rozpoczęły się dzień wcześniej. W piątek, 11 września, młodzież z różnych duszpasterstw, wspólnot i stowarzyszeń katolickich spotkała się „W ogrodzie Królowej”. Centralnym punktem spotkania była Eucharystia, której przewodniczył ks. Dominik Leniart, Diecezjalny Moderator Liturgicznej Służby Ołtarza, a homilię wygłosił ks. Mateusz Łachamanek, Diecezjalny Duszpasterz Młodzieży. Po Mszy św. odbyła się modlitwa uwielbienia, zaś spotkanie zakończyło się Apelem i błogosławieństwem udzielonym przez bp. Jana Wątrobę.
Odpust ku czci Patronki Rzeszowa od lat gromadzi w Ogrodach Bernardyńskich mieszkańców miasta, okolicznych miejscowości i całego regionu. W poprzednich latach centralnym Mszom św. przewodniczyli m.in. bp Józef Wróbel w 2025 roku, abp Kryspin Dubiel w 2024 roku oraz bp Jan Wątroba w 2023 roku. Bp Krzysztof Chudzio przewodniczył rzeszowskim uroczystościom również w 2020 roku, wówczas jako biskup pomocniczy archidiecezji przemyskiej.
Tradycja z 1513 roku
Najbardziej znana historia związana z kultem Matki Bożej Rzeszowskiej sięga 15 sierpnia 1513 roku. Mieszkaniec Rzeszowa Jakub Ado miał podczas wieczornego spaceru po swoim sadzie zobaczyć niezwykłą światłość otaczającą gruszę. Na drzewie znaleziono drewnianą figurę Maryi z Dzieciątkiem. Nazwisko bohatera tego przekazu nie jest całkowicie pewne. Autor pierwszej monografii Rzeszowa Jan Pęckowski zwracał uwagę, że w dawnych źródłach miejskich nie występował Jakub Ado, znany był natomiast rzeszowski mieszczanin Jakub Dado. Stąd przypuszczenie, że nazwisko zapisane w późniejszej tradycji mogło ulec zniekształceniu.
Co ciekawe, historia samego miejsca oraz figury jest nieco starsza niż tradycyjna data objawienia. Miejskie opracowania wskazują, że drewniany kościółek w tym miejscu był wymieniany już w dokumencie z 1475 roku. Starsza od daty objawienia jest również sama figura Matki Bożej Rzeszowskiej. Badania z zakresu historii sztuki datują późnogotycką rzeźbę na trzecią ćwierć XV wieku i wiążą ją z krakowskim warsztatem Mistrza Tryptyku Świętej Trójcy z katedry na Wawelu. W starszej literaturze, przywoływanej również w „Encyklopedii Rzeszowa”, warsztat ten próbowano utożsamiać z Wawrzyńcem z Magdeburga. Autorstwo wawelskiego tryptyku pozostaje jednak dyskusyjne, dlatego dziś bezpieczniej mówić o anonimowym Mistrzu Tryptyku Świętej Trójcy i związanej z nim pracowni.
Rok 1513 należy zatem traktować jako tradycyjną datę objawienia, nie zaś jako datę powstania figury czy pierwszej świątyni. Sama grusza jest natomiast bardzo mocno zakorzeniona w dawnym przekazie. W 1765 roku we Lwowie ukazał się druk przypisywany bernardynowi o. Zenobiuszowi Błędowskiemu zatytułowany „Słodki owoc Drzewa Gruszkowego…”. Już tytuł dzieła mówi o wizerunku Matki Bożej „na Gruszce zjawionego” i czczonego w kościele rzeszowskich Bernardynów. Publikacja liczyła 48 kart i zawierała również miedzioryt przedstawiający objawienie na drzewie. Późniejsze przekazy zachowały również opis „światłości otaczającej gruszkowe drzewo”.
Cudowne uzdrowienia
Ważną częścią dziejów kultu Matki Bożej Rzeszowskiej są dawne przekazy o łaskach i wydarzeniach uznawanych za cudowne. Późniejsze zapisy kronikarskie odnoszą takie przypadki już do pierwszych lat XVI wieku. Pod datą 1513 odnotowano historię Wida z Czudca, który miał odzyskać wzrok, oraz ciężko chorej Zuzanny Zajowskiej, której przypisywano powrót do zdrowia. W 1514 roku żołnierz Kazimierz Ignacki miał spaść z konia i złamać nogę w trzech miejscach. Według przekazu po ofiarowaniu go Matce Bożej Rzeszowskiej odzyskał zdrowie. Rok później zapisano historię Jadwigi Maysowej z Sędziszowa. Podczas ciężkiego porodu zagrożone miało być życie zarówno kobiety, jak i jej dziecka; kronika przypisywała ich ocalenie wstawiennictwu Maryi. W 1516 roku ta sama kobieta, cierpiąca według zapisu przez blisko półtora roku na ciężkie „kurcze”, miała ponownie odzyskać zdrowie. Z 1520 roku pochodzi z kolei opowieść o kupcu Adamie Hermesie. W drodze do Jarosławia padły mu trzy konie. Według zachowanego przekazu po poleceniu ich opiece Matki Bożej Rzeszowskiej zwierzęta „zdrowe wstały”.
O skali wiary w cudowne działanie wstawiennictwa Matki Bożej Rzeszowskiej świadczą szczególnie przekazy związane z uroczystościami koronacyjnymi w 1763 roku. Franciszek Borowski, który 9 września, podczas trwających obchodów, wygłosił kazanie, wyliczał, że 12 osób miało odzyskać wzrok, 35 powrócić do zdrowia, ponad 30 zostać uleczonych z paraliżu i trądu, zaś 14 – według ówczesnego przekazu – odzyskać życie.
Z fundacji Mikołaja Spytka Ligęzy
Obecny murowany kościół powstał z fundacji właściciela Rzeszowa Mikołaja Spytka Ligęzy. Prace przygotowawcze rozpoczęto na początku XVII wieku, natomiast zasadniczą budowę świątyni prowadzono w latach 1624–1629. Kościół stanowił również element systemu obronnego miasta. 25 marca 1629 roku świątynia wraz z klasztorem została przekazana bernardynom, którzy do dziś sprawują opiekę nad sanktuarium.
Jednym z najważniejszych wydarzeń w dziejach świątyni była uroczysta koronacja figury Matki Bożej Rzeszowskiej 8 września 1763 roku. Dokonał jej Wacław Hieronim Sierakowski, arcybiskup lwowski. Według przekazów w uroczystościach uczestniczyły dziesiątki tysięcy pielgrzymów oraz około 180 kapłanów. Dalsze losy figur bywały burzliwe. 16 czerwca 1865 roku skradziono korony oraz liczne wota. Nowe korony nałożono na figurę już 8 września tego samego roku; koronacji dokonał bp Antoni Manastyrski. W 1868 roku doszło do kolejnej kradzieży. Następna uroczysta koronacja odbyła się 8 września 1898 roku, a dokonał jej abp Karol Hryniewski.
Patronka Rzeszowa
Kolejny ważny etap w historii kultu rozpoczął się pod koniec XX wieku. 16 czerwca 1998 roku Rada Miasta Rzeszowa przyjęła uchwałę uznającą Matkę Bożą Rzeszowską za Patronkę Rzeszowa. Wybór wymagał następnie zatwierdzenia kościelnego. Kongregacja Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów wydała stosowny dokument 19 kwietnia 1999 roku, a 15 sierpnia tego samego roku został on uroczyście ogłoszony w Rzeszowie.
W 2008 roku kościół oo. Bernardynów otrzymał tytuł bazyliki mniejszej. Dekret w tej sprawie wydano 28 maja, a jego uroczyste ogłoszenie nastąpiło 12 września. Pięć lat później obchodzono jubileusz 500-lecia tradycyjnej daty objawienia. W 2013 roku figurę Matki Bożej Rzeszowskiej i Dzieciątka ponownie ukoronowano złotymi koronami, wcześniej pobłogosławionymi w Rzymie przez papieża Franciszka.
12 września Najświętsza Maryja Panna Rzeszowska jest wspominana w diecezji rzeszowskiej, natomiast w parafiach miasta Rzeszowa dzień ten ma rangę uroczystości liturgicznej.
(s)
