W Zgłobniu zachowały się dwie dawne siedziby właścicieli miejscowości. Starsza, wzniesiona w XVI wieku jako obronny dwór wieżowy, z czasem straciła funkcję mieszkalną i została przebudowana na spichlerz. Po przeciwnej stronie drogi, w pierwszej połowie XIX wieku Józef Straszewski wzniósł nowy, klasycystyczny dwór otoczony parkiem. Obok niego zachował się także dawny czworak z połowy XIX wieku. Dziś w starszym dworze mieści się Regionalna Składnica Zabytków Archeologicznych Muzeum Okręgowego w Rzeszowie, a XIX-wieczna rezydencja służy Warsztatowi Terapii Zajęciowej – jedynemu w Powiecie Rzeszowskim.
Historia dworów w Zgłobniu jest znacznie starsza od obu zachowanych obecnie siedzib. Wieś pojawia się w źródłach z początku XV wieku, a dokument z 1536 roku jest najstarszym bezspornym przekazem mówiącym o istnieniu w miejscowości dwóch dworów z folwarkami. Narodowy Instytut Dziedzictwa datuje istniejący dwór obronny na drugą połowę XVI wieku i wskazuje, że powstał zapewne około 1570 roku, ale niektóre jego elementy mogą być wcześniejsze.
Zgłobień parokrotnie zmieniał w tym czasie właścicieli. W XVI wieku należał m.in. do Odrowążów i Jordanów, później związany był z Ligęzami, następnie z Ciecierskimi, a w 1724 roku dobra kupił Teodor Lubomirski. Zachowany dwór był budowlą obronną w typie wieżowej kamienicy, łączącej jeszcze tradycje średniowiecznych siedzib z renesansowym sposobem kształtowania budynku. Prawdopodobnie miał trzy kondygnacje, a istnienie w nim kaplicy potwierdza wizytacja biskupia z końca XVI wieku. Piwnice wzniesiono z kamienia, natomiast sklepienia i wyższe partie budynku przede wszystkim z cegły. Do naszych czasów zachowały się m.in. XVI-wieczne kamienne portale i obramienia otworów. Narodowy Instytut Dziedzictwa zalicza obiekt do nielicznych zachowanych przykładów renesansowej architektury obronnej tego rodzaju, a dawny dwór-spichlerz określa jako unikat w skali regionu.
Prawdopodobnie już w drugiej połowie XVII wieku budynek zaczął tracić znaczenie jako główna siedziba właścicieli. Pod koniec XVIII lub na początku XIX wieku został gruntownie przebudowany. Rozebrano jego najwyższą kondygnację, w której wcześniej miała znajdować się kaplica, a od północy dobudowano nową, parterową część. Dawna rezydencja została wówczas przystosowana do funkcji spichlerza. Przebudowę tę wiąże się z Józefem Straszewskim, który w 1823 roku został właścicielem miejscowych dóbr.
Z inicjatywy Straszewskiego powstała także nowa siedziba właścicieli. W pierwszej połowie XIX wieku po przeciwnej stronie drogi wzniesiono klasycystyczny dwór, przed którym urządzono dziedziniec z podjazdem, a od wschodu, północy i południa założono park. To właśnie tam przeniesiono siedzibę właścicieli majątku, podczas gdy starszy dwór pozostał budynkiem gospodarczym. W pobliżu nowej rezydencji zachował się także dawny czworak z połowy XIX wieku. Obecnie teren XIX-wiecznego dworu i otaczającego go parku funkcjonuje pod nazwą „Stary Dwór – zespół dworsko-parkowy im. Tadeusza Nalepy”. Nazwa ta może być myląca, ponieważ w historycznych opisach to XIX-wieczną rezydencję określano jako „nowy dwór”, w odróżnieniu od starszej, XVI-wiecznej siedziby, przekształconej później w spichlerz.
Klasycystyczny dwór został nieznacznie rozbudowany na początku XX wieku, kiedy od północy dostawiono piętrowy aneks. W 1899 roku zadłużone dobra kupił Józef Willner. Po jego śmierci w 1930 roku właścicielem został syn Eugeniusz Willner, który mieszkał w Zgłobniu do 1939 roku. Po wojnie i upaństwowieniu majątku w dawnym dworze umieszczono szkołę podstawową. Kiedy w połowie lat 60. powstał nowy budynek szkolny, rezydencja przestała być użytkowana. Z czasem otrzymała jednak kolejną funkcję i obecnie jest siedzibą istniejącego od 1996 roku Warsztatu Terapii Zajęciowej. W ostatnich latach XIX-wieczny dwór przeszedł kolejne prace remontowe. W 2024 roku odnowiono m.in. elewację, zabytkową stolarkę okienną i drzwiową, schody i portyk oraz wykonano izolację ścian. Wartość inwestycji wyniosła ok. miliona złotych.
Wnętrza Warsztatu Terapii Zajęciowej w Zgłobniu.
Inaczej potoczyły się powojenne losy starszej siedziby. Jeszcze w latach 70. XX wieku dawny dwór-spichlerz był magazynem zboża Gminnej Spółdzielni „Samopomoc Chłopska”. 31 maja 1975 roku wpisano go do rejestru zabytków. 2 maja 1983 roku magazyn wraz z działką został przejęty w użytkowanie wieczyste przez Muzeum Okręgowe w Rzeszowie z myślą o utworzeniu składnicy zabytków. Stan obiektu był wówczas zły, a jego ratowanie trwało wiele lat. Prace remontowe i rewitalizacyjne rozpoczęto na dużą skalę w 2010 roku, później konserwowano m.in. zabytkowe kamienne portale, a cała rewitalizacja trwała ponad dziesięć lat. 19 maja 2021 roku odrestaurowany dwór-spichlerz został oficjalnie otwarty jako Regionalna Składnica Zabytków Archeologicznych Muzeum Okręgowego w Rzeszowie. W liczącym około 350 m² obiekcie przechowywane są artefakty pochodzące z badań i nadzorów archeologicznych prowadzonych na terenie województwa podkarpackiego, a zgromadzone materiały służą także badaniom naukowym. Składnica nie prowadzi regularnej działalności wystawienniczej, jest jednak okazjonalnie udostępniana publiczności, m.in. podczas Europejskich Dni Archeologii.
(s)
Fot.: Klaudia Krupa i Łukasz Woźniak / Powiat Rzeszowski