W Łące w gminie Trzebownisko zachował się rozległy zespół pałacowo-folwarczny, którego historia sięga kilku stuleci. Tworzą go nie tylko pałac i park, ale również dawne stajnie, spichlerz, rządcówka oraz XVIII-wieczna brama wjazdowa. Część zabudowań w ostatnich latach została gruntownie odnowiona i otrzymała nowe funkcje.
Historia rezydencji w Łące jest znacznie starsza niż tylko obecnego pałacu. W XVI wieku znajdował się tutaj dwór Kostków, po którym do naszych czasów zachowały się dwukondygnacyjne piwnice. Obecnie istniejący pałac wzniesiono zapewne pod koniec XVII lub na początku XVIII wieku. Z informacji zawartych w Gminnym Programie Opieki nad Zabytkami gminy Trzebownisko wynika, że powstał on według planów Tylmana z Gameren, nadwornego architekta Lubomirskich. Sanguszkowie, którzy później przejęli dobra drogą koligacji rodzinnych, urządzili przy rezydencji ogród włoski. Tylman z Gameren był jednym z najważniejszych architektów działających w Rzeczypospolitej w drugiej połowie XVII wieku i pozostawił po sobie wyraźne ślady także na Rzeszowszczyźnie. Pochodzącego z Niderlandów architekta sprowadził do Rzeszowa Jerzy Sebastian Lubomirski. Tylman opracował nowe fortyfikacje rzeszowskiego zamku i uczestniczył w jego modernizacji, był również związany z rozbudową zespołu pijarskiego.
W XVIII wieku majątek przeszedł w ręce Morskich. Aleksander Morski i jego syn Ignacy przekształcili wcześniejszy ogród w park o charakterze krajobrazowym. Z tym okresem wiąże się także rozwój części gospodarczej założenia. Zachowany do dziś spichlerz powstał zapewne w drugiej połowie XVIII wieku, natomiast rządcówka istniała już przed 1818 rokiem, kiedy została wymieniona w inwentarzu folwarku jako mieszkanie dyspozytora. Zespół uzupełniała brama wjazdowa, również datowana na drugą połowę XVIII wieku.
W 1835 roku dobra nabył ordynat łańcucki, hrabia Alfred Potocki. Pałac został wówczas przeznaczony na fabrykę sukna, która nie spełniła jednak oczekiwań i po pewnym czasie zakończyła działalność. Około 1850 roku budynek został częściowo przekształcony – jeden z ryzalitów obniżono o kondygnację. Cztery lata później nastąpiła zasadnicza zmiana funkcji dawnej rezydencji. Zofia z Potockich Dietrichstein przeznaczyła pałac na zakład dla osieroconych dziewcząt. Placówkę otwarto w 1854 roku i początkowo prowadzili ją świeccy wychowawcy. 28 kwietnia 1860 roku do Łąki przybyły pierwsze Siostry Opatrzności Bożej, a od początku maja przejęły prowadzenie zakładu.
Działalność opiekuńcza jest z pałacem związana do dzisiaj. W 1954 roku dawny zakład dla sierot zmienił profil i został przeznaczony dla dzieci z niepełnosprawnością intelektualną. Obecnie w pałacu działa Dom Pomocy Społecznej dla Dzieci, prowadzony przez Zgromadzenie Sióstr Opatrzności Bożej. Placówka przeznaczona jest dziś zarówno dla dziewcząt z niepełnosprawnością intelektualną, jak i dla dorosłych kobiet z niepełnosprawnością intelektualną.
Osobną część zespołu stanowią dawne stajnie dworskie położone około 200 metrów na zachód od pałacu. Budynek powstał w pierwszej połowie XIX wieku, później był wielokrotnie przebudowywany i zmieniał funkcje. Po kapitalnym remoncie pod koniec XX i na początku XXI wieku został przystosowany do działalności opiekuńczo-wychowawczej. Dziś pod adresami funkcjonują tam dwie formalnie odrębne placówki: „Dom Opatrzności” dla dzieci i młodzieży oraz Dom dla dzieci i młodzieży „Nadzieja”. Każda posiada 14 miejsc, a obie prowadzi Zgromadzenie Sióstr Opatrzności Bożej. Powstały 1 września 2019 roku w miejsce wcześniejszej Katolickiej Placówki Opiekuńczo-Wychowawczej.
Fot.: Klaudia Krupa i Łukasz Woźniak / Powiat Rzeszowski
Kolejnym dobrze zachowanym elementem dawnego folwarku jest spichlerz. Murowany, podpiwniczony i dwukondygnacyjny budynek wzniesiono zapewne w drugiej połowie XVIII wieku. W latach 2019–2020 został gruntownie wyremontowany i rozbudowany, a następnie przeznaczony na działalność kulturalną. Obecnie mieści się tu siedziba Gminnego Centrum Kultury w Trzebownisku.
Tuż obok znajduje się dawna rządcówka, czyli budynek związany niegdyś z zarządzaniem folwarkiem. Powstała przed 1818 rokiem, a po II wojnie światowej mieściły się w niej m.in. szkoła rolnicza, spółdzielnia produkcyjna i mieszkania komunalne. W 2024 roku rozpoczęto jej gruntowną renowację i rozbudowę. Prace zakończono w 2025 roku. Odnowiono także znajdujący się wewnątrz zabytkowy piec oraz sąsiednią XVIII-wieczną bramę wjazdową. W odnowionej rządcówce mieści się restauracja. W ostatnich latach odnowiono również historyczną bramę wjazdową do zespołu folwarcznego. Pochodzi ona prawdopodobnie z drugiej połowy XVIII wieku i składa się z trzech opilastrowanych filarów zwieńczonych czterospadowymi daszkami. W obrębie zespołu zachowały się także park, dawne stajnie i relikty wcześniejszego założenia obronnego.
(s)
