Urodził się w Lutoryżu, uczył w Rzeszowie, był właścicielem Boguchwały i rodzinnego Lutoryża. Z ziemi rzeszowskiej wyruszył na uniwersytety w Pradze i Wiedniu, by ostatecznie zostać profesorem Uniwersytetu Jagiellońskiego i jednym z ważnych polskich filozofów przełomu XIX i XX wieku. Maurycy Straszewski zajmował się historią filozofii, psychologią i pedagogiką, należał do pionierów badań nad dziejami polskiej myśli filozoficznej, a jego działalność naukowa wykraczała daleko poza granice Galicji. Urodził się 22 września 1848 roku w Lutoryżu na terenie dzisiejszego Powiatu Rzeszowskiego.
Związki Maurycego Straszewskiego z ziemią rzeszowską są znacznie głębsze niż samo miejsce urodzenia. Pochodził z rodziny ziemiańskiej od początku XIX wieku związanej z Boguchwałą i Lutoryżem. Jego ojcem był Józef Ryszard Straszewski, właściciel Lutoryża, matką zaś Maria z Jędrzejowiczów, wywodząca się z rodziny właścicieli Hyżnego i Dylągówki.
Pierwszy ważny etap edukacji przyszłego profesora również związany był z Rzeszowem. W 1860 roku, jako dwunastolatek, rozpoczął naukę w miejscowym Gimnazjum. Sześć lat później zdał tam maturę z wynikiem celującym. Studiował filozofię i matematykę na uniwersytetach w Pradze i Wiedniu. Zajmował się również psychologią, estetyką, a nawet sanskrytem. W 1870 roku na Uniwersytecie Wiedeńskim uzyskał doktorat z filozofii. Później pogłębiał wiedzę na uczelniach niemieckich i szwajcarskich, poznając najważniejsze wówczas europejskie nurty filozoficzne.
Najważniejszym miejscem w naukowej karierze Straszewskiego stał się Uniwersytet Jagielloński. W 1872 roku habilitował się na krakowskiej uczelni. Od następnego roku prowadził wykłady, początkowo m.in. z psychologii. Po śmierci Józefa Kremera przejął prowadzenie katedry filozofii. W 1878 roku został profesorem nadzwyczajnym filozofii i pedagogiki, a sześć lat później profesorem zwyczajnym historii filozofii. Katedrą kierował przez ponad trzy dekady – do przejścia na emeryturę w 1910 roku. W roku akademickim 1890/1891 pełnił funkcję dziekana Wydziału Filozoficznego Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Straszewski interesował się szczególnie historią filozofii oraz związkami filozofii z rozwijającymi się naukami szczegółowymi. Uważał, że filozofia powinna opierać się na wynikach naukowego poznania, a nie tworzyć oderwane od doświadczenia konstrukcje. Jego zainteresowania były przy tym niezwykle szerokie. Badał nie tylko filozofię europejską, lecz także myśl Indii, Chin i starożytnego Egiptu. Już w XIX wieku wskazywał, że historii filozofii nie należy ograniczać wyłącznie do tradycji europejskiej.
Szczególne miejsce w jego dorobku zajmowały badania nad rodzimą myślą filozoficzną. Straszewski należał do pionierów systematycznego opracowywania historii filozofii polskiej. Jedną z jego najważniejszych prac były wydane w 1912 roku „Dzieje filozoficznej myśli polskiej w okresie porozbiorowym”. Podejmował w nich próbę przedstawienia rozwoju polskiej myśli filozoficznej w XIX wieku i pokazania jej miejsca na tle przemian zachodzących w filozofii europejskiej.
Wcześniej, w 1894 roku, opublikował „Dzieje filozofii w zarysie”. Pozostawił również liczne rozprawy poświęcone m.in. teorii poznania, psychologii, pedagogice, filozofii religii i miejscu filozofii w systemie nauk. Jego aktywność nie ograniczała się do własnych publikacji. Od 1900 roku redagował dział filozoficzny „Wielkiej Encyklopedii Powszechnej Ilustrowanej”, dla której przygotował 114 haseł. W Krakowie rozwijał także środowisko filozoficzne, prowadząc Seminarium Filozoficzne, a w 1909 roku założył Towarzystwo Filozoficzne i został jego pierwszym prezesem.
Brał udział w międzynarodowym życiu naukowym. Jako delegat Uniwersytetu Jagiellońskiego uczestniczył w 1884 roku w obchodach 300-lecia Uniwersytetu w Edynburgu, odwiedzając przy tej okazji Anglię i Szkocję. Uczestniczył również w międzynarodowych kongresach naukowych, a część swoich prac publikował w językach obcych.
Mimo rozwijającej się kariery akademickiej Straszewski przez wiele lat pozostawał silnie związany z rodzinnymi stronami. W 1889 roku, po śmierci bezdzietnego stryja Henryka Straszewskiego, odziedziczył dobra Boguchwała. Następnie dokupił Lutoryż, należący wcześniej do jego ojca. Tym samym ponownie skupił w swoich rękach dwa majątki szczególnie mocno związane z historią rodziny. Był także właścicielem majątków poza ziemią rzeszowską, m.in. Wiśnicza i Radłowa. Od drugiej połowy lat 90. XIX wieku zaczął wyprzedawać posiadłości. W 1901 roku sprzedał Boguchwałę, ostatni z odziedziczonych rodzinnych majątków.
Straszewski działał również publicznie. Był radnym Krakowa, a w 1891 roku został wybrany posłem do austriackiej Rady Państwa w Wiedniu. Mandat sprawował do 1897 roku. W parlamencie zabierał głos między innymi w sprawach szkolnictwa i Uniwersytetu Jagiellońskiego. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości zaangażował się jeszcze w tworzenie nowego ośrodka akademickiego w Lublinie. Na zaproszenie ks. Idziego Radziszewskiego prowadził wykłady na powstającym Uniwersytecie Lubelskim. W roku akademickim 1919/1920 był dziekanem Wydziału Nauk Humanistycznych. Zmarł 27 lutego 1921 roku w Krakowie. Został pochowany w rodzinnym grobowcu na cmentarzu Rakowickim.
(s)
